Autor: Dr Vladimir Filipović, naučni savetnik Nacionalno udruženje za razvoj organske proizvodnje ˝Serbia Organika˝, Beograd
Rusa ili rosopas (Chelidonium majus L.) je višegodišnja zeljasta biljka iz porodice makova (Papaveraceae), široko rasprostranjena u Evropi, zapadnoj Aziji i severnoj Africi. U našim krajevima najčešće se sreće kao samonikla vrsta na ruderalnim staništima odnosno uz puteve, ograde, zidove, u voćnjacima i baštama, kao i na zapuštenim mestima. Karakteristična je po narandžasto-žutom mlečnom soku (lateksu) koji se oslobađa pri oštećenju biljke i predstavlja njen najprepoznatljiviji morfološki i hemijski marker.
Žuta trava, lastavičina suza, lastina trava, zmijino mleko…
U narodu je poznata pod brojnim imenima: lastina trava, zmijino mleko, lastavičina suza, žuta trava i dr. Ova biljka ima dugu istoriju primene u narodnoj medicini, ali i značajnu ulogu u savremenim agroekološkim sistemima kao biološki aktivna vrsta sa izraženim fitoprotektivnim potencijalom.
Lekoviti delovi – nadzemni i koren
Lekoviti delovi biljke su nadzemni deo (Chelidonii herba) i koren (Chelidonii radix), koji sadrže kompleks bioaktivnih jedinjenja, pre svega izokinolinske alkaloide – helidonin, sangvinarin, heleritrin, berberin i koptisin. Ukupan sadržaj alkaloida u herbi može dostići do 0,6%, dok je u korenu znatno veći (do 1,4%). Helidonin deluje spazmolitički i sedativno, dok sangvinarin ispoljava antibakterijsko i citotoksično dejstvo. Pored alkaloida, rusa sadrži flavonoide, organske kiseline, smole i etarska ulja, što doprinosi njenom širokom spektru delovanja, od antimikrobnog i antifungalnog, do spazmolitičkog i blagog analgetskog efekta. Uprkos tome, zbog prisustva potentnih alkaloida, rusa se smatra toksičnom biljkom i zahteva oprez u primeni, naročito kod interne upotrebe.
Koristi kod oboljenja jetre i žuči, spazama digestivnog trakta, kao i kod različitih kožnih problema
U fitoterapiji se rusa tradicionalno koristi kod oboljenja jetre i žuči, spazama digestivnog trakta, kao i kod različitih kožnih problema. Njena najpoznatija primena je spolja, svež sok biljke koristi se za uklanjanje bradavica, kurjih očiju i različitih promena na koži. U obliku čaja ili biljnih mešavina koristi se u malim, kontrolisanim dozama kao pomoćno sredstvo kod problema sa varenjem, žučnom kesom i jetrom. Ipak, savremena fitoterapija preporučuje oprez i stručni nadzor pri njenoj upotrebi, jer veće doze mogu izazvati neželjene efekte poput mučnine, povraćanja i poremećaja funkcije jetre.
Kako se gaji u kontrolisanim uslovima
Sa aspekta proizvodnje, rusa se uglavnom sakuplja iz prirode, ali se može i gajiti u kontrolisanim uslovima, kao što je praksa u nekim evropskim zemljama. Sakupljanje nadzemnog dela obavlja se tokom cvetanja (april–jul), dok se koren vadi pre početka vegetacije ili u ranoj fazi razvoja. Sušenje se vrši u hladu, na promajnom mestu ili u sušarama, uz odnos sveže i suve mase približno 4:1. Zbog toksičnosti, sirovina se mora pravilno skladištiti i jasno označiti, odvojeno od drugih biljnih droga. Kontrola kvaliteta i mikrobiološke ispravnosti sirovine od posebnog je značaja, naročito ako se koristi za farmaceutske ili fitoterapijske preparate.
Foto: dr Vladimir Filipović
Upotreba i u organskoj i biodinamičkoj poljoprivredi
Zanimljivo je da rusa ima značajnu primenu i van klasične medicine, posebno u organskoj i biodinamičkoj poljoprivredi. Preparati na njenoj osnovi koriste se kao prirodni insekticidi i fungistatični agensi, zahvaljujući visokom sadržaju alkaloida i fenolnih jedinjenja. U obliku infuza, dekokta, macerata ili fermentisanog ekstrakta, rusa se primenjuje za suzbijanje lisnih vaši, tripsa, grinja i drugih štetočina, kao i za kontrolu patogena poput Pythium, Rhizoctonia i Alternaria vrsta. Takođe se koristi kao dodatak kompostu i kompostnim čajevima, gde u malim količinama doprinosi regulaciji mikrobiološke aktivnosti i smanjenju prisustva patogena.
Ipak, zbog izražene biološke aktivnosti, preparati od ruse moraju se koristiti u strogo kontrolisanim koncentracijama. Visoke doze mogu izazvati fitotoksične efekte kod biljaka, ali i negativno uticati na korisne mikroorganizme i insekte. Zbog toga se u praksi preporučuje prethodno testiranje na manjim površinama i primena u razblaženjima (najčešće 1:10 do 1:50). U tom smislu, rusa se ne koristi kao osnovno hranivo sredstvo, već kao dopunski biološki preparat u integrisanim i održivim sistemima proizvodnje.
